Dün arabama binip Mersin’in kuzeyindeki ormanlardan birine gittim. Bu mevsimde çıkan kanlıca mantarını arayacak, biraz yürüyecek, kendimle baş başa kalacaktım. Yola çıkarken gördüklerimden eğitimle ilgili sonuçlar çıkarma düşüncem yoktu. Bir doğa âşığı olarak ormanda vakit geçirmek istiyordum.
Ormanın içine girdikçe ağaçların, bitkilerin ve mantarların çeşitliliği dikkatimi çekti. Arazi yer yer dikleşiyor, aradığımı görebilmek için eğilmem, durmam, çevreme dikkatle bakmam gerekiyordu. Bir süre sonra yaptığım işi düşünmeye başladım. Ben bir arayıcıydım. Önce neyi aradığımı bilmeliydim.
Kanlıca arıyordum. Karşıma çıkan her mantarı toplayamazdım. Aradığım türü diğerlerinden ayırt edebilmeli, emin olamadığımı yerinde bırakmalıydım. Mantar konusunda yanılmanın ciddi sonuçları olabileceğini bilmek, bilgimin sınırını gözetmemi gerektiriyordu.
Öğrenmede de böyle bir dikkate ihtiyacımız var. Neyi öğrenmek istediğimizi bilmeli, karşılaştığımız bilgiyi değerlendirebilmeliyiz. Tanıdık gelen her açıklamayı doğru kabul edemeyiz. Kaynağına bakmak, karşılaştırmak ve gerektiğinde bir bilene danışmak gerekir. Bilmediğini kabul etmek de öğrenmenin bir parçasıdır.
Eğitimci tarafım bu noktada yürüyüşe katıldı. Öğrencilerimize hedef belirlemeyi anlatıyoruz. Fakat hedefi söylemekle o hedefe nasıl ulaşılacağını bilmek arasında mesafe var. Öğrencinin neye dikkat edeceğini, hangi bilgiyi kullanacağını ve ilerlemesini nasıl değerlendireceğini de öğrenmesi gerekiyor.
Ormanda benim için hedef açıktı. Buna rağmen her baktığım yerde mantar bulamıyordum. Yürümeli, incelemeli, sonuç alamadığımda başka bir yere yönelmeliydim. Arazinin eğimi, yorgunluk ve aradığımı hemen bulamamak bu işin içindeydi. Bunları hesaba katarak çabamı sürdürüyordum.
Çalışmanın karşılığını hemen beklemek bizi çabuk yoruyor. Bir öğrenci konuyu ilk anlatışta kavrayamayabilir. Böyle bir durumda başka bir örnek bulmak, farklı bir yöntem denemek gerekir. Aynı açıklamayı tekrar etmekle yetinemeyiz. Öğrencinin nerede zorlandığını anlamak için de emek vermeliyiz. Sabır, yaptığımız işe bu dikkati gösterebilmektir.
Mantar ararken gözlemle öğrenme arasındaki ilişkiyi de düşündüm. Uzaktan dikkatimi çeken bir yere yaklaşıyor, aradığım tür olmadığını anlayınca yürümeye devam ediyordum. İlk izlenimim her zaman doğru çıkmıyordu. Yakından bakmak, ayrıntıları incelemek ve kararımı gözden geçirmek gerekiyordu.
Bilimsel düşünmede gözlemin yeri de burada belirginleşiyor. Gördüklerimizden hareketle sorular soruyor, açıklamalar geliştiriyor, bunları kanıtlarla sınamaya çalışıyoruz. Yanılabiliyoruz. İlerlemek için yanıldığımız yeri bulmamız ve açıklamamızı düzeltmemiz gerekiyor. Sonucun beklentimizi karşılamadığı zamanlarda da ne öğrendiğimize bakmalıyız.
Uzun bir arayışın ardından bulunan birkaç mantar insanı sevindirebiliyor. Öğrenmede de küçük ilerlemelerin böyle bir değeri var. Kendi başına çözülmüş bir soru, anlaşılmış bir kavram, fark edilmiş bir hata… Büyük sonuçları beklerken bunları önemsiz görmemeliyiz.
Bir yandan arıyor, bir yandan arabayı bıraktığım yerden ne kadar uzaklaştığımı düşünüyordum. Gün batımına kalan süreyi ve dönüş yolunu hesaplamam gerekiyordu. Giderken geçtiğim mesafeyi yorgun hâlde geri yürüyecektim. Hava karardığında yönümü bulmak da güçleşebilirdi.
Tolstoy’un Pahom’u o sırada aklıma geldi.
Tolstoy, 1886’da yazdığı İnsana Ne Kadar Toprak Lazım? öyküsünde, sahip olduklarıyla yetinemeyen bir köylüyü anlatır. Pahom, daha fazla toprağı olursa rahat edeceğine inanır. Toprağı arttıkça isteği de büyür. Sonunda Başkırlarla bir anlaşma yapar. Belirlenen bedeli ödeyecek, bir günde yürüyerek çevrelediği toprağa sahip olacaktır. Güneş batmadan başladığı yere dönmesi gerekir.
Pahom yürürken verimli gördüğü yerleri de almak ister. Dönüşü sürekli erteler. Kalan zaman azaldığında acele etmeye, ardından koşmaya başlar. Başlangıç noktasına ulaşır; fakat tükenmiş bedeni dayanamaz. Yere yığılır ve ölür. Uşağı onu, bedeninin sığacağı yaklaşık iki metrelik bir mezara gömer.
Ormanda bu öyküyü hatırlayınca kendi hesabıma döndüm. Biraz daha ilerlesem daha fazla mantar bulabilirdim. Fakat bunun için harcayacağım zamanı dönüş süresinden kullanacaktım. Daha fazlasını ararken arabaya ulaşmayı güçleştirmenin anlamı yoktu. Bir dönüş zamanı belirledim ve buna göre hareket ettim.
Eisenhower’ın bir konuşmasında aktardığı “Planlar değersizdir, fakat planlama her şeydir” sözünü bu açıdan anlamlı buluyorum. Planlama sırasında zamanı, imkânları ve güçlükleri düşünürüz. Uygulamada şartlar değiştiğinde de bu hazırlıktan yararlanırız. Gerektiğinde kararımızı gözden geçiririz.
Eğitimde ve çalışma hayatında da önce ne yapacağımızı düşünmeli, ardından harekete geçmeliyiz. Güçlük karşısında çabayı sürdürmek kadar, hangi şartlarda yöntem değiştireceğimizi bilmek de önemlidir. Her engelde vazgeçemeyiz. Sonuçlarını değerlendirmeden ısrar da edemeyiz.
Çevresel şartlardan hiç etkilenmemek mümkün değil. Ormanda eğimi, gün ışığını ve yorgunluğu dikkate almak zorundasınız. İş hayatında da zamanı, kaynakları ve birlikte çalıştığınız insanların durumunu gözetmeniz gerekir. Başkasının daha çok kazanması, daha hızlı ilerlemesi ya da daha fazla takdir görmesi ise kendi hesabımızı unutturmamalı.
Pahom’un isteği topraktı. Bizim isteklerimiz arasında gelir, görevimizde yükselme, başarı ve itibar bulunabilir. Bunlara ulaşmak için çalışırız. Çalışırken harcadığımız zamanı, sağlığımızı ve ailemizle ilişkimizi de değerlendirmeliyiz. Bir hedefin peşinden giderken neleri ihmal ettiğimizi zamanında fark edebilmeliyiz.
Yaptığımız işin başkalarına ne fayda sağladığını da sormalıyız. Bir öğrencinin öğrenmesine, bir sorunun çözülmesine, bir hizmetin iyileşmesine katkımız oluyorsa emeğimizin karşılığını orada da görebiliriz. Her sonucu unvanla, gelirle ya da alkışla ölçmek bizi sürekli yeni bir beklentinin içine sokuyor.
Kendi başıma yürürken bunları düşünmeye zaman buldum. Birçok işi birlikte yapıyoruz. Birbirimizin bilgisine, desteğine ve eleştirisine ihtiyacımız var. Bunun yanında insanın kendi kararlarını değerlendirebileceği zamana da ihtiyacı oluyor. Gün içinde cevap vermekle, yetiştirmekle ve ilgilenmekle meşgulken ertelediğimiz düşüncelere dönebilmeliyiz.
Bu ihtiyacın, çevresindeki uyaranlardan yoğun biçimde etkilenen insanlar için ayrı bir önemi olabilir. Elaine Aron ve Arthur Aron’un çalışmalarında ele alınan “duyusal işlemleme duyarlılığı”, çevresel ve duygusal uyaranları daha derinlemesine işleme eğilimini anlatır. Yüksek duyarlılığa sahip kişiler çevrelerindeki ayrıntıları daha fazla fark edebilir; yoğun ses, kalabalık ve duygusal talepler karşısında daha kolay yorulabilir.
Aron’un ilk tahminlerinde yaklaşık yüzde 15–20 olarak ifade edilen yüksek duyarlılık oranının, sonraki araştırmalarda yüzde 30 dolayında bulunduğu örneklemler de vardır. İngilizcede highly sensitive person olarak anılan yüksek duyarlılığa sahip kişiler arasında hem içe dönük hem dışa dönük bireyler bulunur. İnsanlarla çalışmaktan hoşlanabilir, topluluk önünde konuşabilir ve bu görevleri başarıyla yürütebilirler. Yoğun etkileşimin ardından sakin bir ortamda dinlenmeye ihtiyaç duyabilirler.
Çalışma hayatında bu farklılıkları gözetmeliyiz. Araştırmalar, duyarlılığın belirli boyutlarının yoğun iş talepleriyle duygusal tükenme arasındaki ilişkiyi güçlendirebildiğini gösteriyor. Çalışana sağlanan destek ve işini yürütürken tanınan hareket alanı ise yardım etme davranışını olumlu etkileyebiliyor. Dolayısıyla kişinin özellikleriyle birlikte çalışma ortamını da değerlendirmek gerekiyor.
Yüksek duyarlılığa sahip herkesin daha fazla çalıştığını veya daha sık mobbinge uğradığını söylemek doğru olmaz. Fakat işini özenle yapan, sorumluluk alan ve insanları kırmak istemeyen çalışanların üzerine sürekli yeni görevler bırakılması üzerinde durmalıyız. İtiraz etmemek, yorulmamak anlamına gelmez. Küçümseyen sözler ve dışlama karşısında duyulan rahatsızlığı “fazla hassaslık” diye geçiştiremeyiz.
İş bölümünün adil olması, görevlerin açık tanımlanması ve çalışanların birbirine saygı göstermesi gerekir. Katkı sunmak isteyen insanın gayretini korumak da kurumun sorumluluğudur. Sürekli daha fazla iş yükleyerek o isteği zamanla kaybettirebiliriz.
İnsan kendi başına kaldığında üstlendiği sorumlulukları daha açık değerlendirebiliyor. Hangi işi isteyerek yaptığını, hangisini itiraz edemediği için sürdürdüğünü düşünebiliyor. Doğada geçirilen sakin bir zaman buna fırsat verebilir.
Doğa yürüyüşlerinin zihinsel iyilik hâline katkısını inceleyen araştırmalar da var. Bratman ve arkadaşlarının çalışmasında, doğal ortamda yapılan doksan dakikalık yürüyüşün olumsuz düşünceleri zihinde tekrar tekrar döndürme eğilimini azalttığı görülüyor. Ben de kendi adıma, çevreme bakarak ve acele etmeden yürüdüğüm o saatlerden memnun kaldım.
Günün yoğunluğundan yorulanlara, güvenli koşullarda ve güçlerine uygun bir doğa yürüyüşüne zaman ayırmalarını tavsiye ederim. Mantar toplamak gerekmiyor. Ağaçları incelemek, kuşları dinlemek, mevsimin değişimini görmek için de yürünebilir. Bir süre kendi başımıza kalıp ne düşündüğümüzün farkına varabiliriz.
Tersine Sorular¿
- Öğrenciden doğru cevabı beklerken, neyi neden aradığını anlamasına yeterince zaman ayırıyor muyuz¿
- Vazgeçmemeyi öğretiyoruz. Peki, yanlış bir kararda ısrar etmemeyi de öğretiyor muyuz¿
- Daha fazla iş üstlenen insanı takdir ederken, iş bölümündeki adaletsizliği gözden kaçırıyor muyuz¿
- Bir çalışana “fazla hassassın” demeden önce, onu yoran davranışlarımızı değerlendirebiliyor muyuz¿
- Daha fazlasına ulaşmak için plan yapıyoruz. Elimizdekinin ne zaman yeteceğini de düşünüyor muyuz¿
İnsana ne kadar mantar lazım? Neyi aradığımı bilerek yürüdüm, bulmak için emek verdim, emin olamadığımı yerinde bıraktım. Dönüş vakti geldiğinde topladıklarımı yeterli buldum. Gün boyunca düşünmeye, çevreme bakmaya ve bulduklarıma sevinmeye de zaman ayırdım. Hayatta da öğrenmek, çalışmak ve insanlara fayda sağlamak için uğraşmalıyız. Bunu yaparken kendimize ve sevdiklerimize ayıracağımız zamanı sürekli ertelememeliyiz.
Soframa yetecek kadar mantar topladım.
Fazlası ormanda kaldı. Aklım kalmadı.
Vesselam.
Kaynakça
Aron, E. N. (1996). The highly sensitive person: How to thrive when the world overwhelms you. Broadway Books.
Aron, E. N., & Aron, A. (1997). Sensory-processing sensitivity and its relation to introversion and emotionality. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 345–368. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.2.345
Bratman, G. N., Hamilton, J. P., Hahn, K. S., Daily, G. C., & Gross, J. J. (2015). Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(28), 8567–8572. https://doi.org/10.1073/pnas.1510459112
Dwight D. Eisenhower Presidential Library, Museum & Boyhood Home. (t.y.). Quotes. https://www.eisenhowerlibrary.gov/eisenhowers/quotes
Metinde kullanılan söz, 14 Kasım 1957 tarihli konuşmadan alınmıştır.
Lionetti, F., Aron, A., Aron, E. N., Burns, G. L., Jagiellowicz, J., & Pluess, M. (2018). Dandelions, tulips and orchids: Evidence for the existence of low-sensitive, medium-sensitive and high-sensitive individuals. Translational Psychiatry, 8, Article 24. https://doi.org/10.1038/s41398-017-0090-6
Tolstoy, L. (1886). How much land does a man need? [İnsana ne kadar toprak lazım?]. Öykünün İngilizce metni
Vander Elst, T., Sercu, M., Van den Broeck, A., Van Hoof, E., Baillien, E., & Godderis, L. (2019). Who is more susceptible to job stressors and resources? Sensory-processing sensitivity as a personal resource and vulnerability factor. PLOS ONE, 14(11), e0225103. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0225103
